Na pytania odpowiada:

Dr hab. Renata Kazimierczak
Kierownik Zakładu Żywności Ekologicznej
Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji
Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 

Co to właściwie znaczy organiczny, czym żywność organiczna różni się od zwykłego?

Żywność ekologiczna (organiczna), to produkty certyfikowane po uprzedniej kontroli sposobu produkcji na zgodność z obowiązującym prawem, przez powołane do tego jednostki certyfikujące (akredytowane przez Polskie Centrum Akredytacji) oraz odpowiednio oznakowane. To sprawia, że konsumenci mają pewność co do pochodzenia i sposobu produkcji żywności ekologicznej, która zyskuje zaufanie coraz szerszego grona odbiorców na całym świecie. Wielu konsumentów postrzega ją jako bardziej naturalną, charakteryzującą się wyższą wartością odżywczą i pozbawioną zanieczyszczeń chemicznych, a w efekcie pozytywnie wpływającą na ich zdrowie i samopoczucie. Znajduje to potwierdzenie w licznych badaniach naukowych, których wyniki wskazują na wyraźne różnice w między produktami ekologicznymi i konwencjonalnymi.

W ekologicznych surowcach roślinnych znacznie rzadziej występują pozostałości pestycydów w porównaniu z surowcami z produkcji konwencjonalnej. Podobnie jest w przypadku zawartości azotanów(V) i (III), która w surowcach ekologicznych jest również znacznie niższa niż w ich konwencjonalnych odpowiednikach. Wynika to z niestosowania nawozów sztucznych i pestycydów w uprawie. Ekologiczne owoce, warzywa i zboża odznaczają się o blisko 60 % większą zasobnością w cenne dla zdrowia naturalne antyoksydanty, w tym głownie flawonoidy, kwasy fenolowe, antocyjany i witaminę C. Odznaczają się także wyższą zawartością suchej masy, co wpływa na ich wysokie walory sensoryczne, jak również lepsze przechowywanie i lepszą jakość technologiczną w porównaniu z surowcami konwencjonalnymi. Najnowsze badania wskazują, że również ekologiczne produkty zwierzęce (mleko i mięso) zawierają o około 50 % więcej kwasów tłuszczowych omega-3 w porównaniu do wytwarzanych konwencjonalnie. W mleku ekologicznym występuje także więcej CLA (naturalne izomery sprzężonego kwasu linolowego), karotenoidów i witaminy E oraz żelaza i innych składników mineralnych. Opisane różnice są związane przede wszystkim ze sposobem żywienia zwierząt, w tym stosowaniem wypasu pastwiskowego i żywieniem paszami zielonymi. Wszystkie pasze w żywieniu zwierząt ekologicznych muszą pochodzić z produkcji ekologicznej. Taki sposób chowu zwierząt, zakazujący również stosowania antybiotyków w ich leczeniu (antybiotyki są dopuszczone jedynie, gdy zagrożone jest życie zwierzęcia) jest gwarancją wysokiej jakości produktów z nich wytwarzanych.

Często wymiennie stosuje się terminy organiczny i ekologiczny (eko). Czy to to samo?

W naszym kraju żywność pochodząca z produkcji ekologicznej jest nazywana najczęściej żywnością ekologiczną, co wynika z przyjętego przez Polskę oficjalnie nazewnictwa. Zgodnie z obowiązującymi na terenie Unii Europejskiej regulacjami prawnymi w zakresie rolnictwa ekologicznego i jego produktów (Rozporządzenie Rady nr 834/2007 z dnia 28 czerwca 2007 r. i Rozporządzenie Komisji (WE) nr 889/2008 z dnia 5 września 2008 r.) określenia: ekologiczny, organiczny i bio/biologiczny są synonimami i odnoszą się do produktów wytwarzanych w tym samym systemie jakości. Mogą być zatem stosowane jedynie dla produktów posiadających certyfikat i znak „ekoliścia” na opakowaniu, które potwierdzają, że powstały z surowców w jakości ekologicznej, w kontrolowanych gospodarstwach i zakładach przetwórczych. Stosowanie wymiennie określeń ekologiczny i organiczny nie jest błędem, zwłaszcza, że do naszych sklepów trafiają produkty z różnych krajów UE, gdzie stosuje się wszystkie trzy wymienione w rozporządzeniach określenia, czyli również bio lub biologiczny.

Czy organiczne zawsze znaczy zdrowe? Na przykład czerwone tłuste mięso niezależnie od tego czy jest organiczne czy nie służy naszemu zdrowiu. Organiczne ciastka to nadal ciastka, czyli cukry proste. Co Pani o tym sądzi?

Cechy jakościowe żywności ekologicznej, związane z wyższą zawartością składników bioaktywnych i radykalnie mniejszą częstotliwością występowania pozostałości pestycydów i innych kontaminantów w produktach roślinnych oraz antybiotyków w produktach zwierzęcych,  stanowią podstawę do sformułowania hipotezy, że regularne spożywanie żywności ekologicznej może pozytywnie wpływać na zdrowie konsumentów. Potwierdzają to wyniki badań na zwierzętach doświadczalnych wykazujące korzystniejsze parametry płodności i przeżywalności zwierząt karmionych paszą ekologiczną w porównaniu do tych, które karmione były paszą konwencjonalną. Ponadto badania z udziałem ludzi sugerują, że regularne spożywanie ekologicznego mleka i produktów mlecznych przez matki karmiące było dodatnio skorelowane z mniejszą częstością występowania chorób atopowych wśród ich dzieci. Wstępne badania na dużych grupach konsumentów wskazały ponadto, że osoby spożywające produkty ekologiczne lepiej oceniały swój stan zdrowia niż konsumenci, których dieta oparta była na żywności konwencjonalnej. Jedno z ostatnio opublikowanych badań dotyczących populacji francuskiej wykazało mniejszą częstotliwość występowania otyłości i nadwagi w grupie konsumentów żywności ekologicznej w porównaniu z konsumentami żywności konwencjonalnej. I wreszcie jednym z najciekawszych tematów badawczych podjętych w ostatnich latach była częstotliwość występowania nowotworów wśród konsumentów żywności ekologicznej i nieekologicznej. Wyniki jednego z takich badań wykazały, że regularne spożywanie żywności ekologicznej wiązało się z mniejszym ryzykiem wystąpienia chłoniaka nieziarniczego - jednego z nowotworów krwi.

Jest absolutnie oczywiste, że aby możliwy był efekt profilaktyczny spożywania żywności ekologicznej, powinna być ona wykorzystywana do komponowania właściwie zbilansowanej diety, dostosowanej do potrzeb organizmu, z uwzględnieniem zaleceń piramidy zdrowego żywienia oraz  właściwej wartości energetycznej posiłków, jak również zachowania proporcji dotyczących spożycia poszczególnych składników, w tym  cukrów i tłuszczu.

Załóżmy, że chcemy wprowadzić zmiany w diecie i sięgnąć po jedzenie organiczne. Jaką organiczną żywność warto kupować w pierwszej kolejności? Jakie produkty owoc? Warzywa? Które konkretnie? A może mięso lub sery?

W moim przekonaniu w pierwszej kolejności konsumenci chcący spożywać wysokiej jakości żywność powinni sięgać po jak najmniej przetworzone produkty. Uwzględniając żywność ekologiczną w swoich zakupach warto w pierwszej kolejności sięgnąć po świeże warzywa i owoce, które w porównaniu z ich konwencjonalnymi odpowiednikami zawierają więcej polifenoli i witamin o właściwościach przeciwutleniających, a jednocześnie nie zawierają szkodliwych dla zdrowia zanieczyszczeń środkami chemii rolnej. Wartym podkreślenia jest fakt, że w aktualnie dostępnej w Polsce ofercie żywności ekologicznej zdecydowanie dominuje żywność nieprzetworzona, przede wszystkim warzywa i owoce, dzięki czemu ceny tych produktów są stosunkowo niskie.  Również z tego powodu jaja i mleko są absolutnie godne polecenia. Co istotne, produkty te są m.in. wolne od pozostałości antybiotyków. Bardzo ważne są obecne w nich kwasy omega-3, które jak wykazano, występują w większej ilości w produktach ekologicznych niż konwencjonalnych, a których spożycie związane jest ze zmniejszeniem ryzyka zachorowań na choroby układu sercowo-naczyniowego, poprawą rozwoju i funkcjonowania układu nerwowego, a także lepszym działaniem układu odpornościowego. Dlatego przejście na te produkty w jakości ekologicznej może zwiększyć spożycie tych niezwykle cennych dla zdrowia składników odżywczych nie zwiększając jednocześnie  ilości dostarczanych kalorii oraz tłuszczów nasyconych.

Jedzenie organiczne jest dwa razy droższe od nieorganicznego, dlaczego to musi tyle kosztować?

Wyższe ceny produktów ekologicznych wynikają ze znacznie większych nakładów pracy, stosowania wielu kosztownych zabiegów pielęgnacyjnych zarówno w produkcji roślinnej, jak i zwierzęcej.  Kosztowne jest również uzyskanie certyfikatu.

Gdzie szukać organicznego jedzenia i po czym poznać to naprawdę organiczne?

Żywność ekologiczna w naszym kraju jest dostępna dla konsumentów poprzez 3 kanały dystrybucji: sprzedaż bezpośrednia od rolników i przetwórców, sprzedaż w sklepach specjalistycznych oraz w supermarketach i hipermarketach.

Sprzedaż bezpośrednia odbywa się najczęściej w gospodarstwie, ale też na lokalnym rynku lub na targowiskach i bazarach, w tym oferujących w przeważającej mierze żywność ekologiczną (np. Biobazar). Coraz częściej wykorzystywane są również inne formy sprzedaży bezpośredniej, np. „zielony koszyk” (forma sprzedaży bezpośredniej polegającej na komponowaniu złożonego zamówienia i dostarczeniu jej bezpośrednio przez producenta do konsumenta) lub  sprzedaż abonamentowa (producent żywności ogłasza zestawy/abonamenty, które można wykupić u niego bezpośrednio).

Sklepy specjalistyczne, które oferują konsumentowi bogactwo asortymentu w zakresie świeżych owoców i warzyw oraz produktów przetworzonych. W ofercie sklepów są towary pochodzenia rodzimego oraz importowane, a wśród nich poza produktami ekologicznymi dostępne są np. produkty regionalne, tradycyjne oraz produkty nieżywnościowe (kosmetyki, artykuły gospodarstwa domowego). Sklepy te powstają najczęściej w dużych i średnich miastach, a ich liczbę szacuje się na kilkaset w skali kraju.

Działy z żywnością ekologiczną w sklepach wielkopowierzchniowych oraz w sklepach delikatesowych, w których sprzedaż odbywa się zazwyczaj poprzez umiejscowienie produktów ekologicznych na wyodrębnionych półkach lub w wyodrębnionych działach. W ofercie dużych sieci handlowych także przeważają ekologiczne produkty importowane.

Odpowiednie oznakowanie produktów ekologicznych umożliwia  odróżnianie ich od produktów konwencjonalnych oraz jest dla konsumentów gwarantem, że proces produkcji był objęty ścisłą kontrolą jednostki certyfikującej. Na etykiecie produktu ekologicznego muszą znajdować się następujące elementy: oficjalne logo rolnictwa ekologicznego UE (ekoliść), nazwa i numer jednostki certyfikującej, której podlega producent oraz napis: Rolnictwo Polska lub Rolnictwo UE.

Ponadto, aby łatwiej nam było odróżnić produkty ekologiczne od innych, producenci często umieszczają na opakowaniach takie określenia, jak ekologiczny, bio czy eko (np. chleb ekologiczny, ekomiód, płatki śniadaniowe bio). Widząc taką informację na opakowaniu należy jednocześnie upewnić się, że produkt zawiera również obligatoryjne oznaczenia, gdyż tylko w takim przypadku będzie to rzeczywiście produkt ekologiczny.

A co z wodą, jaką wodę pić, żeby było najzdrowiej? Czy wodę się certyfikuje?

Woda jest produktem nie podlegającym certyfikacji w rolnictwie ekologicznym. Należy pamiętać, aby wybierając wodę do picia kierować się jej składem. Nie bez znaczenia jest też opakowanie, w jakim kupujemy wodę do picia. Mimo, że większość opakowań wody dostępnej na rynku jest z plastiku, to najbezpieczniejsze jest spożywanie wody z opakowań szklanych. Najbardziej odpowiednia jest woda mineralna, dzięki której dostarczymy składników mineralnych (zwłaszcza sodu, magnezu, wapnia i potasu) niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Pod względem uzupełniania niedoborów tych składników sprawdzą się wody wysoko- lub średnio-zmineralizowane.